Беларусь зразумела, што свята з ружамі і шампанскім скончылася

Падобна, што беларускі прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка апошнім з лідэраў дзяржаў на постсавецкай прасторы зразумеў, што яму сёння прыходзіцца мець справу з іншай Расіяй.

Амаль увесь мінулы год ён усяляк зацягваў перамовы аб падпісанні новых дамоў на пастаўку газу і іншых энергарэсурсаў. Відавочна, Лукашэнка меркаваў, што заяў аб салідарнасці і братэрстве славянскіх народаў, загорнутых у запылаваныя дамовы дзесяцігадовай даўніны аб стварэнні хвалебнай саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі, будзе досыць, каб пазбегнуць рэзкага падвышэння коштаў.

Але пазбегнуць гэтага не атрымалася, і зараз Беларусь сутыкаецца з эканамічнымі і палітычнымі наступствамі настойлівых і цвёрдых высілкаў Расіі па ўмацаванні сваіх пазіцый энергетычнай звышдзяржавы.
Уладзімір Пуцін, на працягу сямі гадоў свайго прэзідэнцтва, падтрымліваючы Лукашэнка, нягледзячы на глыбокую асабістую непрыязнасць да гэтага чалавека (аб чым гавораць шматлікія), у рэшце рэшт, даў ясна зразумець, што правілы змяніліся. Калі прамова заходзіць аб пастаўках энергарэсурсаў, то валадарыць пачынаюць грошы.
Такое развіццё падзей паказвае, што Пуцін, якога крытыкі вінавацілі ў савецкай настальгіі, пакуль ён праводзіў цэнтралізацыю сваёй палітычнай улады, паслядоўна прыносіць у ахвяру новай стратэгіі палітычныя сувязі з былымі савецкімі рэспублікамі. На месцы савецкай імперыі з яе камуністычнай ідэалогіяй Пуцін стварае новую імперыю, заснаваную на запасах энергарэсурсаў, трубаправодах і, як лічаць яго мясцовыя прыхільнікі, на бязлітасных рынкавых прынцыпах.

«Мы ўсё яшчэ імкнемся пазбавіцца ад рэштак спадчыны Савецкага Саюза»,– гаворыць Вячаслаў Ніканаў, дырэктар фонду «Палітыка», які з'яўляецца даследчым інстытутам, цесна звязаным з Крамлём. «Кошты павялічваюцца для ўсіх, – дадае ён, – я не ведаю, чаму для Беларусі павінна рабіцца выключэнне». Насамрэч, выключэнні скончыліся.

На наступны дзень пасля таго, як Менск пагадзіўся адмяніць транзітную мыту ў памеры 46 даляраў за тону нафты, што прымусіла Расію на тры дні перакрыць нафтаправод, што перакачваў паліва ў Еўропу, нафта з раніцы чацвярга ізноў пацякла на захад. А на ўсход, у бок Масквы, пацяклі прыбыткі ад яе продажу, на частку якіх разлічвала Беларусь, якая займалася рээкспартам усё апошняе дзесяцігоддзе.

Дзякуючы новым дамовам, у адпаведнасці з якімі Беларусь удвая больш будзе плаціць за прыродны газ, а таксама пачне выплачваць экспартныя мыты за пастаўкі нафты, расійскі энергасыравінны гігант «Газпром», а таксама дзяржаўныя і прыватныя нафтавыя кампаніі Расіі атрымаюць мільярды даляраў дадатковым прыбытку. Сапраўды гэтак жа дадатковы прыбытак нядаўна пачала паступаць ад новых дамоў з Украінай, Малдавіяй і Арменіяй.
Пуціна даўно ўжо крытыкуюць за тое, што ён выкарыстае энергетычныя рэсурсы сваёй краіны ў якасці геапалітычнай зброі – «прылады запалохвання і шантажу», як сказаў летась Дзік Чэйні.

Тады падобныя дзеянні «Газпрома» у дачыненні Украіны шматлікім падаваліся карнымі акцыямі супраць прэзідэнта Віктара Юшчанка, які імкнецца да ўступу ў Еўрасаюз і НАТА.

Перакрыцце нафтаправода, які праходзіць праз Беларусь, ажывіла галасы такіх крытыкаў. Аднак пуцінскія міністры могуць зараз з усёй справядлівасцю заявіць, што яны паслядоўныя ў сваіх патрабаваннях аб рынкавай аплаце за прыродныя багацці Расіі. «Калі нейкая краіна плаціць па ніжэйшых коштах у параўнанні з еўрапейскімі спажыўцамі, дык Расію вінавацяць у подкупе, - заявіў на гэтым тыдні міністр энергетыкі Віктар Хрысценка, - але калі мы жадаем перайсці на рынкавыя кошты, нас пачынаюць вінаваціць у шантажы».
Дзівіць тая рэзкасць і раптоўнасць, з якой афіцыйныя прадстаўнікі пуцінскай Расіі падчас цяперашняй энергетычнай спрэчкі скіраваліся да Лукашэнкі. Ён самаўладны кіраўнік, які стварыў па сутнасці, хоць і не па назове, сапраўдную дыктатуру. Аднак ён карыстаўся шырокай палітычнай падтрымкай расійскіх заканадаўцаў – хай збольшага яна была выкліканая страхам перад узнікненнем празаходняй альтэрнатывы Лукашэнка, як гэта здарылася на Украіне, калі да ўлады прыйшоў Віктар Юшчанка.

У сакавіку мінулага года, калі Еўропа і Злучаныя Штаты назвалі мінулыя ў Беларусі выбары сфальсіфікаванымі і зганілі іх, Пуцін абвясціў галасаванне сумленным і справядлівым, павіншаваўшы Лукашэнка з перавыбраннем. А праз два тыдні «Газпром» заявіў, што запатрабуе ад Беларусі больш высокай платы за прыродны газ.

У чацвер каларытны лідэр расійскіх ультранацыяналістаў Уладзімір Жырыноўскі, больш вядомы сваімі выбрыкамі ў адрас Злучаных Штатаў, назваў Лукашэнка небяспечным чалавекам. «Лукашэнка дробны тыран, і яго тыранія павінна прывесці да яго адстаўкі і да новых прэзідэнцкіх выбараў», - заявіў Жырыноўскі ў інтэрв'ю дзяржаўнай радыёстанцыі «Маяк».

Пабочная шкода, а можа быць, і шкода наўмысная, была нанесены ў выніку гэтай коштавай вайны расійска-беларускай саюзнай дамове. Перамовы аб яе заключэнні ў 1996 году былі падпісаны загадамі Лукашэнкі і саслабелага Барыса Ельцына, якому падчас жорсткай перадвыбарнай барацьбы сур'ёзны выклік кінула камуністычная партыя, што выжыла пасля распаду Савецкага Саюза.

У Расіі гэты крок палічылі як папулісцкую спробу перавабіць на свой бок тых выбарнікаў, якія смуткавалі аб заходзе СССР. У Беларусі яго разглядалі як прыладу, якая дазволіць Лукашэнка стаць лідэрам новай саюзнай дзяржавы. Аднак такія аргументы сталі вельмі спрэчнымі з прыходам моцнага лідэра ў асабе Пуціна.
У 2002 году ён праігнараваў былыя публічныя напамінкі Лукашэнка аб існаванні дамовы, прапанаваўшы па сутнасці справы ўключыць вобласці Беларусі ў склад Расійскай Федэрацыі. Такая прапанова было ўспрынята без запалу. «Лукашэнка не жадае быць губернатарам расійскай правінцыі» - заявіў у чацвер у тэлефонным інтэрв'ю з Менска адзін з самых заўзятых крытыкаў беларускага прэзідэнта Анатоль Лябедзька.

Пасля гэтага дзве краіны неаднаразова пераносілі тэрміны замацавання рубля ў якасці адзінай валюты, а таксама тэрміны прыняцця праекту канстытуцыі міждзяржаўнага саюза, якому афіцыйныя асабы прыпісваюць сёння толькі эканамічныя функцыі. У саюза ёсць свой чынавенскі апарат і бюджэт, аднак сёння выкананыя толькі асобныя дамоўныя абавязкі ў яго межах.

Намеснік міністра эканамічнага развіцця Андрэй Шаронаў выступіў з абвінавачваннямі ў адрас Лукашэнка, заявіўшы, што той падтрымлівае мары аб саюзе толькі для таго, каб апраўдаць неабходнасць паставак расійскай нафты і газу па паніжаных коштах. «Калі на працягу шматлікіх гадоў вядуцца толькі гутаркі, але нічога не робіцца, прэферэнцыі і палёгкі становяцца бессэнсоўнымі, - заявіў ён у інтэрв'ю афіцыйнай дзяржаўнай «Расійскай Газеце», - і мы цалкам абгрунтавана перакладаем усе гэтыя рэчы на строга эканамічны грунт».
Новыя цэнтры ўлады Расіі - «Газпром», трубаправодная манаполія «Транснафта» і дзяржаўны нафтавы гігант «Раснафта» напэўна будуць рухацца і далей, набываючы ўсё больш і больш актываў у краіне і за мяжой, а таксама пашыраючы энергасыравінную сетку краіны, пакуль на гэта хопіць рэсурсавай базы.

Аднак сёй-той задае пытанні аб кошце такой расійскай тактыкі. Былы чэмпіён свету па шахматах і лідэр расійскай апазіцыі Гары Каспараў заявіў у інтэрв'ю, дадзеным падчас узмацнення навагодняй канфрантацыі паміж Расіяй і Беларуссю, што пагаршэнне адносін з Менскам «можа мець непрадказальныя наступствы для ўсіх». «Я не самы вялікі фанат Лукашэнка, як вы можаце здагадацца, - сказаў ён, - але калі наша дзяржава псуе адносіны з усімі, значыць тут нешта не так».