Пра грошы (урывак з кнігі Айн Рэнд "Атлянт расправіў плечы")

- Такім чынам, вы лічыце, што менавіта грошы - крыніца ўсіх бедаў і корань зла? - спытаў Францыска Д’Анконія. -А вы ніколі не задумваліся над тым, што зьяўляецца крыніцай саміх грошай? Самі па сабе грошы - толькі сродак абмену, існаваньне іх немагчыма па-за вытворчасьцю тавараў і людзей, якія ўмеюць вырабляць. Грошы надаюць вагу і форму асноўнаму прынцыпу: людзі, якія жадаюць мець справу адзін з адным, павінны мець стасункі праз абмен, даючы наўзамен адной каштоўнасьці іншую. У руках лайдакоў і жабракоў, якія сьлязьмі выкленчваюць ад вас прадукт вашай працы, ці бандытаў, якія адбіраюць яго ў вас гвалтам, грошы губляюць сэнс, перастаюць быць сродкам абмену. Грошы сталі магчымыя дзякуючы людзям, якія ўмеюць ствараць. Мабыць, гэтыя людзі, па-вашаму, крыніца ўсіх бед?

У той момант, калі вы прымаеце грошы ў якасьці аплаты за сваю працу, вы робіце гэта з умоваю, што зможаце абмяняць іх на вынікі працы іншых людзей. Каштоўнасьць грошам надаюць не жабракі і не бандыты. Цэлы акіян сьлёзаў і ўся зброя ў сьвеце ня змогуць ператварыць кавалкі паперы ў вашай кішэні ў хлеб, які неабходны вам, каб жыць. Але гэтыя кавалкі паперы, якія калісьці падмянілі паўнаважкае золата, - знак даверу, знак вашага права на частку жыцьця людзей, якія ўмеюць ствараць. Ваш партманэ - гэта сцьвярджэньне, што вакол вас у гэтым сьвеце ёсьць людзі, якія згодныя з гэтым маральным прынцыпам, таму што ён ляжыць у аснове грошай. Мабыць, гэта, па-вашаму, корань зла?

Вы ніколі не задумваліся, што зьяўляецца крыніцай дабра? Зірніце на электрастанцыю і паспрабуйце прадставіць, што яна была створаная мускуламі і кулакамі дзікуноў, якія ня ўмеюць думаць. Паспрабуйце выгадаваць пшаніцу бязь ведаў, назапашаных і перададзеных вам далёкімі папярэднікамі, якія першымі здолелі акультурыць траву! Паспрабуйце здабыць сабе пражытак, не прыкладаючы нічога, акрамя фізычных высілкаў, і вы вельмі хутка ўсьвядоміце, што толькі чалавечы розум зьяўляецца крыніцай усіх вырабленых на зямлі выгод, крыніцай усіх багацьцяў.

Але вы сцьвярджаеце, што грошы створаныя моцнымі за кошт слабых? Пра якую сілу вы гаворыце? Відавочна, што гэта ня сіла кулакоў ці зброі. Багацьце - гэта вынік уменьня чалавека думаць. У адваротным выпадку атрымоўваецца, што грошы створаныя вынаходцам рухавіка за кошт тых, хто ня ўмее вынаходзіць. Атрымоўваецца, што грошы прыдуманыя разумным за кошт дурняў? Тым, хто можа, за кошт тых, хто не можа? Тым, хто рухаецца да мэты за кошт лайдакоў? Перш, чым грошы можна будзе адняць або выпытаць, яны павінны быць створаныя працай сумленнага чалавека ў адпаведнасьці зь яго магчымасьцямі. Сумленным я заву таго, хто ўсьвядоміць, што ня мае права спажываць больш, чым вырабляе.

Тавараабмен пасярэдніцтвам грошай - вось закон гонару людзей добрай волі. У аснове грошай ляжыць аксіёма, што кожны чалавек - адзіны і поўнаўладны гаспадар свайго розуму, свайго цела і сваёй працы. Менавіта грошы пазбаўляюць сілу права ацэньваць працу альбо дыктаваць яе цану, пакідаючы месца толькі свабоднаму выбару людзей, жадаючых абменьвацца з вамі прадуктам сваёй працы. Менавіта грошы дазваляюць вам атрымаць ва ўзнагароду за сваю працу і яе вынікі тое, што яны значаць для тых, хто іх купляе, але ані на шэлег больш. Грошы не прызнаюць іншых гешэфтаў, акрамя зьдзейсьненых бакамі без прымусу і з узаемнай выгадай. Грошы патрабуюць ад вас прызнаньня факту, што людзі працуюць дзеля ўласнай выгоды, але ня дзеля ўласнай пакуты, дзеля набыцьця, але ня дзеля страты; прызнаньня факту, што людзі ня мулы, народжаныя, каб цягнуць ярмо ўласнага няшчасьця, што вы павінны прапаноўваць ім выгоды, а не свае гніючыя раны, што натуральнымі ўзаемаадносінамі сярод людзей зьяўляецца абмен таварамі, а не пакутамі. Грошы патрабуюць ад вас прадаваць не сваю слабасьць чалавечай дурасьці, але свой талент іхнаму розуму. Грошы дазваляюць набываць ня горшыя з прапанаваных вам тавараў, а лепшае з таго, што дазваляюць вашы сродкі. І там, дзе людзі могуць свабодна ўступаць у гандлёвыя ўзаемаадносіны, дзе вярхоўным судзьдзёй зьяўляецца розум, а не кулакі, выйгравае найлепшы тавар, найлепшая арганізацыя працы, перамагае чалавек з найвышэйшым разьвіцьцём і рацыянальнасьцю меркаваньня, там узровень стваральнасьці чалавека ператвараецца ва ўзровень яго адраджэньня. Гэта маральны кодэкс тых, для каго грошы зьяўляюцца сродкам і знакам жыцьця. Мабыць, гэта, па-вашаму, крыніца ўсіх бед?

	цитата

У аснове грошай ляжыць аксіёма, што кожны чалавек - адзіны і поўнаўладны гаспадар свайго розуму, свайго цела і сваёй працы

Але самі па сабе грошы - толькі сродак. Яны прывядуць вас да любой мэты, але не заменяць вас у стырна. Грошы задаволяць вашы памкненьні і жаданьні, але не заменяць вам мэту і мару. Грошы - бізун для тых, хто спрабуе перакуліць з ног на галаву закон чыньнікаў і сьледстваў, для тых, хто прагне падмяніць розум крадзяжом дасягненьняў розуму.

Грошы ня купяць шчасьця таму, хто сам не ведае, чаго жадае. Грошы не пабудуюць сыстэму каштоўнасьцяў таму, хто баіцца ведаць кошт; яны не пакажуць мэту таму, хто выбірае свой шлях з зачыненымі вачыма. Грошы ня купяць розум дурню, пашану - падле, павагу - прафану. Калі вы паспрабуеце з дапамогай грошай атачыць сябе тымі, хто вышэй і разумней за вас, каб здабыць прэстыж, то ў рэшце рэшт зробіцеся ахвяраю тых, хто ніжэй. Інтэлігенты вельмі хутка адвярнуцца ад вас, у той час як ашуканцы і злодзеі зьбяруцца вакол, кіраваныя аб’ектыўным законам чыньнікаў і сьледстваў: чалавек ня можа быць меншым за ягоныя грошы, інакш яны яго задушаць. Мабыць, гэта, па-вашаму, корань зла?

Пераняць багацьце мае права толькі той чалавек, які здольны сам стварыць яго, незалежна ад таго, ці пачынае ён з нуля ці не, і якому таму багацьце не патрэбнае. Грошы будуць служыць спадчыньніку, калі ён будзе мацней, чым яны, у адваротным выпадку яны яго зьнішчаць. І вы, убачыўшы гэта, закрычыце, што грошы разбэсьцілі яго. Ці яны? Ці ня ён сам разбэсьціў свае грошы? Бессэнсоўна зайздросьціць нікчэмнаму спадчыньніку; яго багацьце - ня вашае, і вы ня зможаце займець зь яго карысьці. Бессэнсоўна марыць ці патрабаваць, каб ягоная спадчына была падзеленая з вамі, - у рэальным сьвеце спараджэньне пяцідзесяці паразытаў замест аднаго ня зможа вярнуць жыцьцё таму сымбалю, якім быў капітал, створаны геніем. Грошы - жывая сіла, яны затыхаюцца без каранёў. Грошы ня будуць служыць розуму, які ня варты іхнае сілы. Мабыць, таму вы ненавідзіце грошы? Грошы - яшчэ і сродак вашага выжываньня. Прысуд, які вы вынесяце крыніцы ўласнага дабрабыту, будзе прысудам вашаму ўласнаму жыцьцю. Паганячы гэтую крыніцу, вы здраджваеце ўласнаму існаваньню. Вы атрымоўваеце грошы падманам? Патураючы людзкім заганам ці дурасьці? Заляцаючыся з дурнямі ў надзеі атрымаць больш, чым дазваляюць вашыя праўдзівыя здольнасьці? Паступаючыся сваімі прынцыпамі? Выконваючы працу, якую ненавідзіце, для тых, кім пагарджаеце? Калі так, гэтыя грошы ніколі не прынясуць вам ніводнага імгненьня радасьці. Усё, што вы на іх купіце, абярнецца для вас ганьбой, а не дасягненьнем. І тады вы ў жаху закрычыце, што грошы агідныя і заганныя. Агідныя таму, што ня сталіся крыніцай вашай самапавагі. Заганныя таму, што дазволілі вам нацешыцца ўласнай разбэшчанасьцю. Мабыць, таму вы ненавідзіце грошы?

Грошы заўсёды застануцца толькі сьледствам, яны ніколі не заменяць вас як чыньнік. Грошы - прадукт маральнасьці, але яны ня зробяць вас маральнымі, не выправяць вашыя заганы, не загладзяць вашы грахі. Грошы не дадуць вам таго, чаго вы не заслугоўваеце, - ні ў матэрыяльным сьвеце, ні ў духоўным. Мабыць, таму вы ненавідзіце грошы?

Але можа быць, вы лічыце, што ня самі грошы, а любоў да іх - крыніца ўсіх бед і корань зла? Любоць штосьці значыць разумець і прымаць прыроду гэтага. Любіць грошы значыць разумець і прымаць той факт, што менавіта яны абуджаюць у вас найлепшыя сілы, імкненьні і жаданьне абмяняць свае дасягненьні на дасягненьні найлепшых зь людзей. Чалавек, які крычыць з усіх сіл аб сваёй пагардзе да грошай, але ў той жа час гатовы прадаць душу за пяць шэлегаў, ненавідзіць грошы. Чалавек, які гатовы дзеля іх працаваць, любіць грошы. Сказаць вам, як разабрацца, адкуль у іх грошы? Чалавек, які праклінае грошы, атрымаў іх несумленна, чалавек, які паважае грошы, заслужыў іх.

Сыходзьце без аглядкі ад любога, хто скажа вам, што грошы - зло. Гэтыя словы - званочак пракажанага, ляск зброі бандыта. З тых часоў, як людзі жывуць на зямлі, сродкам зносінаў для іх былі грошы, і замяніць іх у якасьці такога сродку можа толькі руля стрэльбы.

Але грошы, калі вы ўсёткі вырашыцеся ствараць або захоўваць іх, запатрабуюць ад вас найвышэйшых здольнасьцяў. Тыя хто ня мае мужнасьці, гонару і самалюбства, тыя, хто не адчувае свайго маральнага права на ўласныя грошы і таму не зьбіраецца абараняць іх так, як абараняюць сваё жыцьцё, тыя, хто гатовы папрасіць прабачэньня за сваё багацьце, - усе яны не захаваюць свой капітал. Яны - натуральны корм для незьлічоных зграяў бандытаў, якія заўсёды хаваюцца ў цені дзесьці паблізу і імгненна кідаюцца наперад пры першым жа лёгкім паху падалкі - чалавека, які ўмольвае прабачыць яго за тое, што мае шмат грошай. Бандыты неадкладна пастараюцца вызваліць яго ад пачуцьця віны - і ад жыцьця, калі ён будзе з чымсьці ня згодны.

Вельмі хутка вы ўбачыце, як яны расплодзяцца - людзі з падвойнай маральлю, - тыя, хто жыве за кошт сілы, але сілкуецца з рук тых, хто жыве гандлем. Бандыты не сумняваюцца, што людзі, якія ўмеюць ствараць, напоўняць іх нарабаваныя грошы каштоўнасьцю. У маральным грамадзтве яны - крымінальнікі, і законы гэтага грамадзтва накіраваныя на тое, каб абараніць вас ад іх. Але калі грамадзтва гаворыць "так" бандытызму, крымінальнікі робяцца аўтарытэтамі маралі, злачынцамі па праве, якія бачаць, што рабаваць безабаронных людзей абсалютна бясьпечна, бо ёсьць закон, які абяззбройвае апошніх, - тады грошы ператвараюцца ў памсьціўца для тых, хто іх стварыў. Але здабыча крымінальнікаў робіцца прынадай для бандытаў наступнага ўзроўня, якія, у сваю чаргу, абапіраючыся на тую жа мараль, адбяруць у іх нарабаванае. І пачынаецца гонка, але ня тых, хто стварае самае лепшае, а тых, хто пераўзыходзіць іншых у жорсткасьці. Калі гвалт зьяўляецца нормай, забойца лёгка пераможа кішэньніка, і грамадзтва загіне ва ўсеагульнай бойні.

	цитата

Сыходзьце без аглядкі ад любога, хто скажа вам, што грошы - зло. Гэтыя словы - званочак пракажанага, ляск зброі бандыта.

Жадаеце ведаць, наколькі блізкі гэты дзень? Зьвярнеце ўвагу на грошы. Грошы - баромэтар стану грамадзтва. Калі вы бачыце, што ўзаемаадносіны ў грамадзтве зьдзяйсняюцца не на падставе добраахвотнай згоды бакоў, а на падставе прымусу; калі вы бачыце, што для таго, каб вырабляць, патрабуецца дазвол тых, хто нічога ніколі не вырабляў; калі вы бачыце, што грошы цякуць ракой не да тых, хто стварае каштоўнасьці, але да тых, хто стварае сувязі; калі вы бачыце, што тыя, хто працуе, робяцца з кожным днём бядней, а вымагальнікі і злодзеі - багацей, а законы не абараняюць першых ад апошніх, але абараняюць апошніх ад першых; калі вы бачыце, што сумленнасьць і прынцыповасьць раўнасільныя самазабойству, а карупцыя квітнее, - ведайце: гэтае грамадзтва ідзе да прорвы. Грошы - занадта высакародны пасярэднік, каб уступаць у спрэчку з стрэльбай, каб рабіць гешэфты з жорсткасьцю і заганнасьцю. Менавіта грошы не дазволяць краіне існаваць, калі ў ёй ідэя ўласнасьці зьмяшалася зь ідэяй нарабаванага.

(...)
Калі вы абвесьцілі крыніцу свайго існаваньня злом, не разьлічвайце, што людзі застануцца добрымі. Не разьлічвайце, што яны будуць маральныя і пагодзяцца ахвяраваць сабою, каб накарміць тых, хто амаральны. Не разьлічвайце, што яны будуць вырабляць, у той час, калі як вытворчасьць караецца, а бандытызм узнагароджваецца. Не пытайцеся: “Хто руйнуе гэты сьвет?” Вы яго руйнуеце.

Вы жывяце ў век самых высокіх дасягненьняў чалавецтва, у век самой прадуктыўнай цывілізацыі за ўсю яе гісторыю, праклінаеце грошы - крывяносную сыстэму гэтай цывілізацыі і пры гэтым зьдзіўляецеся: “Чаму ўсё навокал бурыцца?” Вы глядзіце на грошы так, як да вас глядзелі на іх дзікуны, і пры гэтым дзівіцеся: “Чаму джунглі падступаюць да ўскраінаў нашых гарадоў?” На працягу ўсёй гісторыі чалавецтва грошы заставаліся ў руках бандытаў, таемных або відавочных, назвы іх мяняліся, мэтады і мэты заставаліся нязьменнымі: адняць каштоўнасьці сілай і не дазваляць вытворцам устаць з каленаў - трымаць іх зьняважанымі, абражанымі, зганьбаванымі. Ваша фраза пра тое, што грошы - крыніца ўсіх бед, сыходзіць каранямі ў тыя часы, калі багацьце стваралася працай рабоў, якія стагодзьдзямі паўтаралі адны і тыя жа рухі, калісьці вынайдзеныя чыімсьці розумам. У тыя часы, калі стварэньне каштоўнасьцяў кіравалася гвалтам, а багацьце набывалася толькі заваёвамі, заваёўваць, па сутнасьці, было амаль няма чаго. Але нягледзячы на стагодзьдзі паўгалоднага, бяспраўнага існаваньня, людзі ўслаўляюць вікінгаў, рыцараў, робінгудаў як арыстакратаў мяча, арыстакратаў роду, арыстакратаў гонару і пагарджаюць вытворцамі, называючы іх крамнікамі, дзялкамі, капіталістамі. Да гонару чалавецтва, у ягонай гісторыі адзін-адзіны раз усё ж існавала краіна грошай, і ў мяне няма іншай магчымасьці аддаць Амэрыцы больш высокую даніну ўдзячнасьці, чым сказаць: гэта была краіна розуму, справядлівасьці, волі, творчых і вытворчых дасягненьняў. Упершыню ў гісторыі чалавечы розум і грошы былі абвешчаныя недатыкальнымі, тут не засталося месца для багацьця, аднятага сілай, тут стварылі ўмовы для назапашваньня капіталу ўласнай працай, тут не засталося месца для бандытаў і рабоў, тут упершыню зьявіўся чалавек, які сапраўды стварае каштоўнасьці, найвялікшы працаўнік, самы высакародны тып чалавека - чалавек, што зрабіў самога сябе, - амэрыканскі капіталіст.

Вы спытаеце, што зьяўляецца самым яскравым дасягненьнем амэрыканцаў? Я лічу гэтым тое, што людзі гэтай краіны прыдумалі выраз “to make money” - “рабіць грошы”. У ніводнай мове сьвету, у ніводнага народа не было такога словазлучэньня. Адвеку людзі лічылі багацьце статычным - яго можна было адняць, пераняць, выпытаць, падзяліць, падарыць. Амэрыканцы сталі першымі, хто ўсьвядоміў, што багацьце павінна быць зробленае. Выраз “рабіць грошы” стаўся асновай новай маралі гэтай часткі чалавецтва.

Але менавіта за гэтыя словы дэградуючыя культуры іншых кантынэнтаў ненавідзяць Амэрыку. Засвоіўшы крэда бандытаў, вы лічыце ганебным найвялікшае дасягненьне сваёй культуры; вы ставіцеся да вашых нацыянальных герояў, амэрыканскіх прамыслоўцаў, як да рабаўнікоў і нягоднікаў; а да вашых пышных заводаў - як да тварэньня выключна фізычнай працы, працы рабоў, падбадзёраных пугай, накшталт эгіпецкіх пірамідаў. Нягоднік, які сцьвярджае, што ня бачыць розьніцы паміж сілай даляра і сілай пугі, павінен адчуць розьніцу на ўласнай шкуры - і спадзяюся, так і будзе.

Пакуль вы не зразумееце, што грошы - корань дабра, вы будзеце руйнаваць сябе. Калі грошы перастаюць быць прыладай адносінаў паміж людзьмі, такой прыладай робяцца самі людзі - у руках іншых людзей.

Кроў, пуга, зброя - ці даляр. Рабіце выбар! Іншага ня дадзена! І часу на роздум амаль не засталося.